Du lịch cộng đồng được 'chấm sao' OCOP

Du lịch thành sản phẩm OCOP

Cuối tháng 12.2025, làng du lịch cộng đồng Nhị Hòa tại xã Nhị Long (Vĩnh Long) chính thức đi vào hoạt động. Điều đáng chú ý là ngay từ khi xây dựng mô hình, nhóm tư vấn của Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế và du lịch đã tham chiếu nhiều tiêu chí của Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP). Theo nhóm xây dựng, mục tiêu không đơn thuần là hướng tới một danh hiệu mà nhằm tạo ra mô hình du lịch cộng đồng vận hành bài bản, phát huy hiệu quả các nguồn lực bản địa và tạo sinh kế bền vững cho người dân. Câu chuyện của Nhị Hòa phản ánh xu hướng mới của du lịch nông thôn VN, đặc biệt khi du lịch được đặt trong mối liên kết với nông nghiệp, văn hóa, làng nghề và các sản phẩm đặc trưng địa phương.

Xu hướng này càng được củng cố khi Chính phủ vừa ban hành bộ tiêu chí và quy trình đánh giá, phân hạng sản phẩm OCOP giai đoạn mới, tiếp tục xác định dịch vụ du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và điểm du lịch là một trong những nhóm sản phẩm trọng tâm. Bộ tiêu chí mới quy định sản phẩm OCOP được đánh giá trên ba nhóm tiêu chí với tổng điểm tối đa 100 điểm, gồm sản phẩm và sức mạnh cộng đồng (40 điểm), khả năng tiếp thị (25 điểm) và chất lượng sản phẩm (35 điểm). Sản phẩm đạt từ 90 – 100 điểm được công nhận OCOP 5 sao; từ 70 đến dưới 90 điểm đạt 4 sao; từ 50 đến dưới 70 điểm đạt 3 sao.

ẢNH: HOÀNG TUYẾT

TS Dương Đức Minh, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế và du lịch, cho rằng việc ban hành bộ tiêu chí mới không chỉ xuất phát từ yêu cầu phát triển kinh tế nông thôn mà còn phù hợp với bối cảnh quản trị mới sau khi VN vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Trước đây, cấp huyện giữ vai trò tiếp nhận hồ sơ, thẩm định và đánh giá sản phẩm OCOP. Khi không còn cấp trung gian này, nhiều nhiệm vụ được chuyển giao xuống cấp xã, phường, kéo theo yêu cầu điều chỉnh hệ thống tiêu chí và quy trình đánh giá. Bên cạnh yếu tố quản trị, bộ tiêu chí mới còn phản ánh định hướng phát triển kinh tế xanh gắn với chuyển đổi số. Các tiêu chí khuyến khích chủ thể OCOP đưa yếu tố thân thiện môi trường, phát triển bền vững và ứng dụng công nghệ số vào sản phẩm. Bản chất của OCOP VN cũng kế thừa kinh nghiệm từ các mô hình nổi tiếng trên thế giới như OVOP (Mỗi làng một sản phẩm) của Nhật Bản hay OTOP (Mỗi xã một sản phẩm) của Thái Lan. Nhờ đó, nhiều sản phẩm OCOP của VN đã từng bước chinh phục thị trường quốc tế. Từ trà shan tuyết hữu cơ vùng núi phía bắc, sản phẩm từ hoa dừa của Trà Vinh đến mật dừa nước ở Cần Giờ (TP.HCM)… đã được xuất khẩu và đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thế giới. OCOP không chỉ là câu chuyện nâng tầm sản phẩm địa phương mà còn góp phần lan tỏa giá trị sáng tạo, tri thức và lao động của người VN ra thế giới.

Dưới góc nhìn của người làm du lịch gần 25 năm, Th.S-NCS Trần Giang San cho rằng việc chính thức đưa du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và điểm du lịch vào nhóm sản phẩm OCOP là một bước ngoặt đối với du lịch nông thôn VN. Đây là lần đầu tiên du lịch được nhìn nhận không chỉ là hoạt động dịch vụ mà còn là một sản phẩm kinh tế nông thôn có thể được đánh giá, phân hạng và nâng cấp như các sản phẩm OCOP khác. Khi trở thành sản phẩm OCOP, các điểm du lịch sẽ có cơ hội tiếp cận các chương trình hỗ trợ của nhà nước về đào tạo, xúc tiến thương mại, chuyển đổi số, xây dựng thương hiệu và kết nối thị trường.

ẢNH: QUANG TUẤN

Ông Phạm Hải Quỳnh, Viện trưởng Viện Phát triển du lịch châu Á (ATI), cũng đồng quan điểm rằng việc đưa du lịch vào OCOP giúp gắn kết chặt chẽ giữa sản phẩm nông nghiệp đặc sản với không gian văn hóa, sinh thái địa phương. Du khách không chỉ đến ngắm cảnh mà còn tiêu thụ nông sản tại chỗ, biến du lịch thành “phễu” tiêu thụ sản phẩm OCOP lớn nhất.

Xây nền tảng trước khi chấm sao

Nếu việc đưa du lịch vào OCOP mở ra cơ hội mới cho nông thôn VN thì việc đạt được thứ hạng cao trong hệ thống OCOP lại là câu chuyện hoàn toàn khác. TS Tạ Duy Linh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế và du lịch, người trực tiếp tham gia thiết kế mô hình làng du lịch cộng đồng Nhị Hòa, chia sẻ nhóm thực hiện xác định đi từng bước, trước mắt hướng tới OCOP 3 sao rồi mới nâng dần lên 4 sao. “OCOP 5 sao là cấp độ rất khó đạt được vì phải đáp ứng hàng loạt tiêu chí khắt khe về tài nguyên, tính bền vững, khả năng thu hút khách trong nước và quốc tế, hiệu quả vận hành cũng như khả năng trở thành hình mẫu để các địa phương khác học tập”, ông Linh nói.

Theo các chuyên gia, điều khó nhất của OCOP 5 sao không nằm ở hồ sơ hay giấy tờ mà ở khả năng chứng minh sức sống thực sự của cộng đồng địa phương. Một mô hình được công nhận 5 sao phải duy trì được lượng khách ổn định, tạo sinh kế cho người dân, bảo tồn được văn hóa bản địa và vận hành hiệu quả trong thời gian dài. Khi đã đạt chuẩn 5 sao, điểm đến còn trở thành nơi để các địa phương khác đến học tập kinh nghiệm, kéo theo áp lực duy trì chất lượng rất lớn. Hiện nay, số mô hình du lịch cộng đồng đạt OCOP 5 sao tại VN vẫn còn khá ít. Những cái tên thường được nhắc đến gồm làng sinh thái cộng đồng Thái Hải (Thái Nguyên), một số mô hình tại Quảng Ninh, Lai Châu hay Tân Hóa (Quảng Bình).

Từ thực tiễn triển khai, TS Tạ Duy Linh khuyến nghị du lịch cộng đồng không nên thay thế hoàn toàn các hoạt động sản xuất truyền thống. Du lịch chỉ nên là sinh kế bổ sung trên nền tảng nông nghiệp và văn hóa bản địa. Người dân vẫn cần duy trì sản xuất nông nghiệp, đánh bắt thủy sản hoặc nghề truyền thống để giảm rủi ro trước những biến động như dịch bệnh hay khủng hoảng kinh tế.

Th.S-NCS Trần Giang San cũng lưu ý các địa phương muốn tận dụng hiệu quả bộ tiêu chí mới cần tập trung vào bốn nhóm giải pháp gồm quy hoạch lại điểm đến, xây dựng tổ chức quản lý cộng đồng chuyên nghiệp, nâng cao chất lượng trải nghiệm, và đẩy mạnh chuyển đổi số. Cần tránh tình trạng địa phương thấy nơi khác làm homestay thì làm theo mà không dựa trên lợi thế riêng. Điều quan trọng là phải xác định được giá trị độc bản về văn hóa, cảnh quan hay nghề truyền thống để tạo ra sản phẩm khác biệt. Việc hình thành các hợp tác xã du lịch cộng đồng có vai trò đặc biệt quan trọng nhằm bảo đảm tính pháp lý trong kinh doanh, phân chia lợi ích công bằng và duy trì sự đồng thuận trong cộng đồng.